Makaleler Slogan

Yanlış yapmayan insan yoktur.
İnsanlık, yanlışlığı kabul ve düzeltmekle ölçülür.

Einstein

Makaleler Başlık

Makaleler

Yazılı İletişimde Meslek İlkeleri ve Basın Konseyi (B) (İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 2007. 27. sayı.)

BKYK’nin Görevleri
Sözleşme’nin, “Basın Konseyi Yüksek Kurulu’nun Görevleri”ne ilişkin 11. Maddesi’nin ilk metni, 15 Mart 1997, 28 Şubat 1998, 22 Nisan 2000 ve 23 Mart 2002 tarihlerinde değiştirilerek şöyle düzenlenmiştir:
“Basın Konseyi Yüksek Kurulu’nun görevleri şunlardır:

A- İletişim (Basın) özgürlüğünün genişlemesine ve gerçekleşmesine çalışmak,
B- Basının saygınlığını korumak,
C- Basın mesleğinin, ahlaka aykırı özel çıkarlara alet edildiğine ilişkin olarak yazılı, sözlü, görüntülü veya İnternet yayıncılığı yapan basına topluca yöneltilen iddiaları, başvuru beklemeden araştırmak,
D- BKYK üyelerinden birinin veya Genel Sekreter’in, ‘Basın Meslek İlkeleri’nin ihlali’ niteliğinde görerek, ele alınmasını istediği konuları karara bağlamak,
E- Basın Meslek İlkeleri yönünden incelenmesi yahut Basın Konseyi’nin el koyması, basın (medya) yoluyla istenen ve Konsey’in işleviyle uyumlu olan olayları ayrı bir başvuru beklemeden ele almak.
F- Gazetecilik görevini Basın Meslek İlkeleri’ne aykırı şekilde yaptığı bir suçlama nedeniyle durumun irdelenmesini isteyen gazetecilerin ve/veya basın organlarının başvurularını karara bağlamak.
G- Halkın Gerçekleri Öğrenme Hakkı’na ve İletişim (Basın) Özgürlüğü’ne yönelik tehditleri izlemek, değerlendirmek ve gereğinde Üyeler Kurulu’nu toplantıya çağırmak,
H- Yayın öncesine ve yayına ilişkin meslek uygulamaları hakkındaki şikayetleri karara bağlamak,
I- Katılma Belgesi’ni bizzat imzalayan veya sahibi yahut genel yayın yönetmeni tarafından imzalanmış bir basın organında çalışanlardan;
a) Basın mesleğini ahlaka aykırı özel çıkarlara alet edenlerin,
b) Basının saygınlığını zedeleyici nitelikteki yayınlarda ısrarı alışkanlık haline getirenlerin, -varsa- Basın Konseyi ile ilişkilerini kesmek,
J- Üye basın kuruluşlarına, Basın Konseyi Genel Sekreteri ile yakın ilişki içinde çalışmak üzere, kurulu oldukları yörede Basın Konseyi’ni temsil yetkisi vermek ve bunların görev alanlarını belirlemek,
K- Basınla ilgili araştırmalar yapmak ve yayımlamak,
L- Bu sözleşmenin verdiği ve Yüksek Kurul’un oy birliğiyle uygun gördüğü diğer görevleri yerine getirmek.

İlgilileri Dinleme, Tanık Çağırma
Sözleşme’nin 17. Maddesi şöyledir:
“BKYK görüşmeleri ve oylamalarla ilgili her husus, aksine karar verilmedikçe gizlidir. BKYK gerekli görür veya taraflardan talep gelirse, ilgilileri dinler, tanık çağırabilir.
Genel Sekreter’in tarafları uzlaştırarak başvuruyu sonuçlandırması, BKYK’nin konuyu ele almasına engel değildir.
BKYK’nin uzlaşmayla sonuçlanan konuya ilişkin görüş ve kararı da öteki kararları gibi kamuoyuna duyurulabilir.”

Şikayeti Yersiz Bulma, Uyarma, Kınama
Sözleşme’nin 18. Maddesi, 28 Şubat 1998, 22 Nisan 2000 ve 23 Mart 2002 tarihli değişikliklerden sonra şöyle oluşturulmuştur:
“BKYK, yapılan başvurular nedeniyle basın mensupları ve/veya basın organları hakkında ‘şikayeti yersiz bulma’, ‘uyarma’ veya ‘kınama’ kararı alabilir.(32)
Basın Konseyi Yüksek Kurulu’nun başvuru beklemeden ele aldığı konularla, gazeteciler tarafından kendi mesleki uygulamalarını savunmak amacıyla yapılan başvuruların değerlendirmesinde yukarıdaki sınırlama dışına çıkılabilir.”

Genel Sekreter
Sözleşme’nin 23. Maddesi’nin ilk metni, önce 15 Mart 1997’de, daha sonra 28 Şubat 1998 ve 23 Mart 2002 tarihlerinde değiştirilerek şöyle oluşturulmuştur:
“Genel Sekreter, BKYK üyeleri dışından, Başkan’ın önerisi üzerine BKYK tarafından tayin edilmiş, tam gün çalışan, ücretli ve tercihen en az 10 yıl fiilen gazetecilik yapmış bir gazetecidir.
Genel Sekreter, Başkan’ın önerisi üzerine BKYK tarafından görevden alınabilir.
Genel Sekreter, Basın Konseyi’nin ve BKYK’nin düzenli bir şekilde çalışmasından ve Konsey amaçlarının gerçekleşmesinden sorumludur. Başkan’a ait olanlar dışındaki, idari yetkilerin tamamını Genel Sekreter kullanır.”

Basın Meslek İlkeleri Önsözü
Basın Konseyi Sözleşmesi’ni imzalayanların uymak zorunda oldukları “Basın Meslek İlkeleri” sıralanmadan önce sözleşmede şu önsöze yer verilmiştir:
“İletişim Özgürlüğünü ülkemizde insanca yaşamanın, saydam bir yönetime kavuşmanın ve demokratik sistemin temel koşulu sayan biz gazeteciler;
Kanun koyucunun veya öteki kurum ve kişilerin, iletişim özgürlüğünü kısıtlamalarına, her zaman ve her yerde karşı çıkacağımıza kendi özgür irademizle söz vererek;
İletişim özgürlüğünü, halkın gerçekleri öğrenme hakkının bir aracı sayarak;
Gazetecilikte temel işlevin, gerçekleri bulup, bozmadan, abartmadan, kamuoyuna yansıtmak olduğunu göz önünde tutarak;
Basın Konseyi’nin kendi çalışmaları üzerinde hiçbir dış müdahaleye izin vermeme kararlılığını vurgulayarak;
Yukarıdaki bölümü de içeren Basın Meslek İlkeleri’ne uymayı, sözünü ettiğimiz temel inançlarımızın bir gereği saydığımızı kamuoyu önünde açıklarız.”

Basın Meslek İlkeleri
Basın Meslek İlkeleri’nin 1. Maddesi’ne, 7 Temmuz 2001 tarihindeki bir değişiklikle “sağlığı, bedensel özürü, yaşı” ifadeleri eklenmiştir.
Basın Meslek İlkeleri’nin 3. Maddesi, “Bir kamu müessesesi olan gazetecilik mesleği ahlaka aykırı özel amaç ve çıkarlara alet edilemez” iken, yapılan değişiklikle “Kamusal bir görev olan gazetecilik ahlaka aykırı özel amaç ve çıkarlara alet edilemez.” biçimini almıştır.
Basın Meslek İlkeleri’nin 13. Maddesi, ise 7 Temmuz 2001 tarihinde, “insani değerleri incitici” ifadesinin eklenmesiyle şöyle olmuştur: Şiddet ve zorbalığı özendirici, insani değerleri incitici yayın yapmaktan kaçınılır.”
Basın Konseyi Sözleşmesi’nde, Basın Meslek İlkeleri şöyle sıralanmaktadır:
“1. Yayınlarda hiç kimse: ırkı, cinsiyeti, sağlığı, bedensel özürü, yaşı, sosyal düzeyi ve dini inançları nedeniyle kınanamaz, aşağılanamaz.
2. Düşünce, vicdan ve ifade özgürlüğünü sınırlayıcı; genel ahlak anlayışını, din duygularını, aile kurumunun temel dayanaklarını sarsıcı ya da incitici yayın yapılamaz.
3. Kamusal bir görev olan gazetecilik, ahlaka aykırı özel amaç ve çıkarlara alet edilemez.
4. Kişileri ve kuruluşları, eleştiri sınırlarının ötesinde küçük düşüren, aşağılayan veya iftira niteliği taşıyan ifadelere yer verilemez.
5. Kişilerin özel yaşamı, kamu çıkarlarının gerektirdiği durumlar dışında, yayın konusu olamaz.
6. Soruşturulması gazetecilik olanakları içinde bulunan haberler, soruşturulmaksızın veya doğruluğuna emin olunmaksızın yayımlanamaz.
7. Saklı kalması kaydıyla verilen bilgiler, kamu yararı ciddi bir biçimde gerektirmedikçe yayımlanamaz.(33)
8. Bir basın organının dağıtım süreci tamamlanmadan, o basın organının özel çabalarla gerçekleştirdiği ürün, bir başka basın organı tarafından kendi ürünüymüş gibi kamuoyuna sunulamaz. Ajanslardan alınan özel ürünlerin kaynağının belirtilmesine özen gösterilir.
9. Suçlu olduğu yargı kararıyla belirlenmedikçe hiç kimse ‘suçlu’ ilan edilemez.
10. Yasaların suç saydığı eylemler, gerçek olduğuna inandırıcı makul nedenler bulunmadıkça kimseye atfedilemez.
11. Gazeteci kaynaklarının gizliliğini korur. Kaynağın, kamuoyunu kişisel, siyasal, ekonomik vb. nedenlerle yanıltmayı amaçladığı haller bunun dışındadır.
12. Gazeteci, görevini, taşıdığı sıfatın saygınlığına gölge düşürebilecek yöntem ve tutumlarla yapmaktan sakınır.
13. Şiddet ve zorbalığı özendirici, insani değerleri incitici yayın yapmaktan kaçınılır.
14. İlan ve reklam niteliğindeki yayınların bu nitelikleri, tereddüde yer bırakmayacak şekilde belirtilir.
15. Yayın tarihi için konan zaman kaydına saygı gösterilir.
16. Basın organları, yanlış yayınlardan kaynaklanan cevap ve tekzip hakkına saygı duyarlar.”(34)

Basın Konseyi Üyeleri
Bilgiyi araştırma, edinme ve yayma hakkı, 10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’nin 19. Maddesi’nde tanınmıştır. Basın Konseyi de kuruluşundan bu yana, söz konusu maddede yer alan ilkeler çerçevesinde: iletişim ve ifade özgürlüğünü genişletmeye ve bu amaçla yasa taslakları hazırlayarak yetkililere sunmaya, “halkın gerçekleri öğrenme hakkı” kavramını zihinlere yerleştirmeye, kamu yönetiminde saydamlığın önemini özellikle yetkililere anlatmaya, Türk gazeteciliğine “ahlaki ilkeler” kazandırmaya, uluslararası platformlarda Türk gazeteciliğini temsil etmeye çalışmıştır.(35)
19. Üyeler Kurulu Toplantısı, 15 Mart 2006 tarihinde gerçekleştirilen Basın Konseyi’ne süreç içinde çeşitli eleştiriler yöneltilmiştir. Kuruluş dönemi ve sonrası yıllarda, Türkiye ve Ankara Gazeteciler Cemiyetleri’nden alınan desteğin yitirilmesine rağmen, Basın Konseyi, işlevini yoğun bir biçimde sürdürmektedir. Bunun en belirgin kanıtı da özellikle 2001 yılından bu yana, 100’ü aşan ve her yıl katlanarak artan başvuru sayısıdır.
Basın Konseyi üyelerinin, 2006 yılı Ocak ayı itibariyle dökümü şöyledir:
“2109 bireysel, 8 yaygın (ulusal), 8 yaygın (ulusal) TV, 247 bölgesel-yerel gazete, 307 bölgesel-yerel TV ve radyo, 10 meslek kuruluşu.”

Basın Konseyi İşlemleri

YIL Başvuru Uyarı Kınama Ş. Y. B. İş. Kon. Uzlaşma
1988 - - - - - -
1989 9 2 - 1 3 3
1990 5 1 - 4 - -
1991 22 2 1 5 12 2
1992 45 4 3 14 20 4
1993 23 4 4 6 6 3
1994 36 8 4 2 6 6
1995 74 23 7 7 37 -
1996 44 8 5 8 19 4
1997 49 12 10 13 12 2
1998 46 11 7 17 9 2
1999 39 14 9 4 6 -
2000 67 14 18 18 14 3
2001 148 48 39 45 13 3
2002 136 42 15 42 22 15
2003 160 41 7 57 36 19
2004 144 23 27 55 33 6(36)
2005 139 40 15 44 38 2(37)
2006 128 36 7 49 35 1
Toplam 1186 297 168 357 284 80

Türkiye’deki Öteki Ahlak Belgeleri
Türkiye Gazeteciler Cemiyeti’nin, 19 Kasım 1997’de yapılan olağanüstü tüzük değişikliği genel kurulunda kabul edilen tüzükle, “Basın Senatosu” oluşturulması ve cemiyet bünyesindeki yardımcı komitelerden birinin “Meslek İlkelerini İzleme Komitesi” olması kararlaştırılmıştır.
Bu arada, medyanın dünyada ve Türkiye’de ulaştığı boyutlar ile meslek ilkelerindeki aşınma dikkate alınarak, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti bünyesinde, yeni bir metninin hazırlık çalışmaları öngörülmüştür.
Meslek İlkeleri’ni İzleme Komitesi’nin oluşturduğu taslak metin, Yönetim Kurulu tarafından Basın Senatosu Başkanlık Divanı’na iletilmiştir. 15 Eylül 1998 tarihindeki Senato toplantısında çeşitli önerilerle kabul edilen taslak, 28 Eylül’de, yeniden Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yönetim Kurulu’nda görüşülmüştür. Yönetim Kurulu, daha sonra, Bildirge Taslağı’nı, başta Türkiye Gazeteciler Cemiyeti üyeleri olmak üzere, mümkün olduğunca çok sayıda gazeteciye, ayrıca üniversitelere ve sivil toplum örgütlerine iletmiştir.
Basın Senatosu’nun, 3 Kasım 1998 tarihli, genişletilmiş toplantısı, taslağa katkıda bulunmak ve görüş, öneri iletmek isteyen herkese açık olarak yapılmıştır. Bu kapsamlı toplantıda, bazı düzeltmelerle yeniden kaleme alınan taslak, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yönetim Kurulu tarafından kabul edilmiştir.(38)
Öte yandan, bu gelişmeler çerçevesinde Doğan Medya Grubu Temel İlkeleri gibi, Doğan Medya Grubu Meslek ilkeleri gibi, çeşitli görsel, işitsel ya da yazılı medya kuruluşları da, uyulması gereken mesleki ilkelere ilişkin derleme metinler yayımlamışlardır.(39)

Dipnotlar
1 Mustafa Nihat Özön, Osmanlıca-Türkçe Sözlük, İnkılap ve Aka Kitabevleri, 4. Baskı, İstanbul: Ocak 1965, s. 13.
2 Jon Nuttall, Ahlak Üzerine Tartışmalar-Etiğe Giriş, Ayrıntı Yayınları, İstanbul: Ocak 1997, s. 15.
3 Murat Özgen, Gazetecinin Etik Kimliği, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları, İstanbul: 1998, s. 51.
4 Korkmaz Alemdar, “Medya ve Etik”, Medya Gücü ve Demokratik Kurumlar, Afa Yayıncılık A. Ş. , İstanbul: 1999, ss. 253-257.
5 Kayıhan İçel, Kitle İletişim Hukuku, Beta Basım Yayım Dağıtım A. Ş. , İstanbul: 1990, s. 211.
6 Zeynep Alemdar, Oyunun Kuralı “Basında Özdenetim”, Bilgi Yayınevi, İstanbul: 1990, s. 24.
7 Gazeteciler İçin Pratik Kılavuz, İPS İletişim Vakfı, İstanbul: 1998, s. 14.
8 G. Bohere, Gazetecilik Mesleği, Uluslararası Çalışma Örgütü, Ankara: 1986, s. 64.
9 Nuri İnuğur, Basın ve Yayın Tarihi, Çağlayan Kitabevi, İstanbul: 1982, s. 57.
10 Semra Atılgan, Türk Basın Sendikacılığı’nda Gazetecilerin Yasal Hakları, BAS-HAŞ Türkiye Gazeteciler Cemiyeti, İstanbul: Şubat 2001, s. 28.
11 Bohere, a. g. y. , s. 66.
12 Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi, Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayını, İstanbul: 1998, s. 5.
13 Hıfzı Topuz, II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi, Remzi Kitabevi, İstanbul: Kasım 2003, s. 44.
14 Çetin Özek, Basın Özgürlüğünden Bilgilenme Hakkına, ALFA Basım Yayım Dağıtım, İstanbul: 1999, s. 3.
15 Alpay Kabacalı, Türk Basınında Demokrasi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara: 1994, s. 17.
16 Atilla Girgin, Türk Basın Tarihi’nde Yerel Gazetecilik, İnkılap Kitabevi, İstanbul: 2001, s. XV.
17 Türkiye Gazetecileri, Hak ve Sorumluluk Bildirgesi, s. 6.
18 Türk Basın Yayın Mevzuatı, Basın Yayın Genel Müdürlüğü, Ankara: 1977, s. 476.
19 Tayfun Akgüner, Ersan İlal ve Gürsel Öngören, Kitle İletişim Mevzuatı, DER Yayınları, İstanbul: 1995, s. 194.
20 Türk Basın Yayın Mevzuatı, s. 594.
21 İçel, a. g. y. , s. 218.
22 Vedat Demir, Türkiye’deki Medya ve Özdenetimi, İletişim Yayınları, İstanbul: 1998, s. 68.
23 Murat Özgen, a. g. y. , s. 233.
24 Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi, s. 6.
25 Orhan Koloğlu, “Medya-Devlet ve Sermaye”, Birikim Ocak 1999, ss. 69-76.
26 Güvenilir Gazetecilik için Basın Konseyi, Mart Matbaası, İstanbul: 1996, s. 59.
27 Oya Tokgöz, Temel Gazetecilik, III. Baskı, İmge Kitabevi, Ankara: 1994, s. 64.
28 Basın Konseyi Sözleşmesi ve Basın Meslek İlkeleri, Kaya Matbaacılık A. Ş. , İstanbul: 1997, s. 1.
29 Basın Konseyi 2001 Yıllık Raporu, Cem Ofset, İstanbul: 2002, s. 269.
30 Basın Konseyi 19. Üyeler Kurulu Toplantısı, Spor Yazarları Derneği, İstanbul: 15 Mart 2006.
31 Basın Konseyi 2001 Yıllık Raporu, s. 271.
32 Basın Konseyi 2002 Yıllık Raporu, Meldam Matbaa, İstanbul: 2003, s. 192.
33 Basın Konseyi Sözleşmesi ve Basın Meslek ilkeleri, Cem Ofset, İstanbul: 2000, s. 1.
34 Basın Konseyi 2005 Yıllık Raporu, Cem Ofset. İstanbul: 2006, s. 8.
35 Basın Konsey 2003 Yıllık Raporu, Cem Ofset, İstanbul: 2004, s.16.
36 Basın Konseyi 2004 Yıllık Raporu, Cem Ofset, İstanbul: 2005. s. 12.
37 Basın Konseyi 2005 Yıllık Raporu, s. 15.
38 Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi, s. 10.
39 Atilla Girgin, Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etik’i, 2. Baskı, DER Yayınları, İstanbul: 2003, ss. 231-246.

YARARLANILAN KAYNAKLAR
Akgüner, İlal, Öngören. Kitle İletişim Mevzuatı. DER Yayınları. İstanbul:1995.
Alemdar, Zeynep. Oyunun Kuralı “Basında Özdenetim”. Bilgi Yayınevi. Ankara: Kasım 1990.
Alemdar, Korkmaz. “Medya ve Etik”, Medya Gücü ve Demokratik Kurumlar. Afa Yayıncılık A. Ş. İstanbul: 1999.
Atılgan, Semra. Türk Basın Sendikacılığı’nda Gazetecilerin Yasal Hakları. BAS-HAŞ Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayını. İstanbul: Şubat 2001.
Basın Konseyi 2001 Yıllık Raporu. Cem Ofset. İstanbul: 2002.
Basın Konseyi 2002 Yıllık Raporu. Meldam Matbaa. İstanbul: 2003.
Basın Konseyi 2003 Yıllık Raporu. Cem Ofset. İstanbul: 2004.
Basın Konseyi 2004 Yıllık Raporu. Cem Ofset. İstanbul: 2005.
Basın Konseyi 2005 Yıllık Raporu. Cem Ofset. İstanbul: 2006.
Basın Konseyi Sözleşmesi ve Basın Meslek İlkeleri. Cem Ofset. İstanbul. 2003.
Basın Konseyi Sözleşmesi ve Basın Meslek İlkeleri. Cem Ofset. İstanbul, 2000.
Basın Konseyi Sözleşmesi ve Basın Meslek İlkeleri. Kaya Matbaacılık A. Ş. İstanbul: 1997.
Bohere, G. Gazetecilik Mesleği. Uluslararası Çalışma Örgütü. Ankara: 1986.
Demir, Vedat. Türkiye’deki Medya ve Özdenetimi. İletişim Yayınları. İstanbul: 1998.
Gazeteciler İçin Pratik Kılavuz. İPS İletişim Vakfı. İstanbul: 1998.
Girgin, Atilla. Türk Basın Tarihi’nde Yerel Gazetecilik. İnkılap Kitabevi, İstanbul: 2001.
Girgin, Atilla. Yazılı Basında Haber ve Habercilik Etik’i. 2. Baskı, İnkılap Kitabevi. İstanbul: 2003.
Güvenilir Gazetecilik için Basın Konseyi. Mart Matbaası. İstanbul: 1996.
İçel, Kayıhan. Kitle Haberleşme Hukuku. 3. Baskı. Beta A. Ş. İstanbul: 1990.
İnuğur, Nuri. Basın ve Yayın Tarihi. Çağlayan Kitabevi. İstanbul, 1982.
Kabacalı, Alpay. Türk Basınında Demokrasi. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara, 1994.
Koloğlu, Orhan. “Medya-Devlet ve Sermaye”. Birikim. Ocak 1999.
Nuttall, Jon. Ahlak Üzerine Tartışmalar-Etiğe Giriş. Ayrıntı Yayınları. İstanbul: Ocak 1997.
Özek, Çetin. Basın Özgürlüğünden Bilgilenme Hakkına. ALFA Basım Yayım Dağıtım. İstanbul: 1999.
Özgen, Murat. Gazetecinin Etik Kimliği. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları. İstanbul, 1998.
Özgen, Murat. Gazetecinin Etik Kimliği. Genişletilmiş 3. Basım. Set-Systems. İstanbul: 2006.
Özön, Mustafa Nihat. Osmanlıca-Türkçe Sözlük. İnkılap ve Aka Kitabevleri. 4. Baskı. İstanbul:Ocak 1965.
Tokgöz, Oya. Temel Gazetecilik. III. Baskı. İmge Kitabevi. Ankara: 1994.
Topuz, Hıfzı. II. Mahmut’tan Holdinglere Türk Basın Tarihi. Remzi Kitabevi. İstanbul: Kasım 2003.
Türk Basın Yayın Mevzuatı. Basın-Yayın Genel Müdürlüğü. Ankara: 1977.
Türkiye Gazetecileri Hak ve Sorumluluk Bildirgesi. Türkiye Gazeteciler Cemiyeti Yayınları. İstanbul: 1998.